طرح شهر اسفنجی ناکورو در کنیا: بهره‌گیری از راهحلهای طبیعتمحور برای تابآوری اقلیمی و مدیریت سیلاب
رشد پرشتاب شهرنشینی توأم با تشدید پدیده‌های حدی اقلیمی، فشارهای بی‌سابقه‌ای بر تابآوری اکولوژیک سکونتگاه‌های انسانی وارد ساخته است. شهر ناکورو (Nakuru) در کنیا با مهار سیلاب‌های ناگهانی، افت مداوم کیفیت منابع و کمبود آب شیرین، اکنون رویکرد سنتی دفع سریع رواناب را کنار گذاشته و آب باران را به عنوان اهرمی محوری برای احیای زیست‌بوم و ارتقای کیفیت زیست در نظر گرفته است.
پروژه شهر اسفنجی ناکورو ذیل برنامه نوآورانه «آب به مثابه اهرم» (Water as Leverage یا WaL) و با راهبری آژانس سازمانی هلند (Netherlands Enterprise Agency – RVO) به همراه سفارت پادشاهی هلند در کنیا اجرا می‌شود. این ابتکار ساختاریافته، تلفیقی کارآمد میان تخصص شرکت‌های هلندی در مدیریت یکپارچه منابع و سازوکارهای مشارکتی جوامع محلی برقرار ساخته است.
ابتکار شهر اسفنجی ناکورو رویکرد سنتی هدایت و تخلیه سریع آب باران را به جذب، ذخیره‌سازی، تصفیه طبیعی و رهایش تدریجی رواناب تغییر داده است.
سه کانون راهبردی مننگای، بخش مرکزی تجاری ناکورو و انجورو پس از ۱۸ ماه مطالعات بین‌رشته‌ای برای پیاده‌سازی مداخلات طبیعتمحور انتخاب شده‌اند.
مداخلات چهارگانه شامل بازسازی اکوسیستم، زهکشی متکی بر طبیعت، حائل‌های اکولوژیک و تقویت زیرساختهای پایدار شهری جهت آماده‌سازی طرح‌ها برای جذب سرمایه است.
شهرنشینی شتابان و تغییرات اقلیمی فشار روزافزونی را بر شهرهای سراسر آفریقا تحمیل کرده است. در شهر ناکورو (Nakuru) واقع در کنیا (Kenya)، جایی که سیلاب‌های ناگهانی، کمبود آب و افت کیفیت آن به‌طور فزاینده‌ای رخ می‌دهد، رویکردی نوین به مدیریت شهری کمک میکند تا پیوند بنیادین خود را با چرخه هیدرولوژیک آب بازتعریف کند. پروژه شهر اسفنجی ناکورو (Nakuru Sponge City Project) به جای اینکه بارندگی را چالشی بداند که باید فوراً از طریق کانالها تخلیه شود، آب را فرصتی بی‌بدیل برای خلق محیط شهری سالم‌تر و تاب‌آورتر تلقی میکند.
این پروژه بخشی از برنامه گسترده‌تر «آب به مثابه اهرم» (Water as Leverage – WaL) است و توسط دولت هلند از طریق آژانس سازمانی هلند (Netherlands Enterprise Agency – RVO) و سفارت هلند در کنیا حمایت می‌شود. این طرح دانش تخصصی هلند در زمینه مدیریت یکپارچه منابع آب را با دانش بومی تلفیق کرده است و در این مسیر همکاری نزدیکی میان شهرداری ناکورو (Nakuru City)، دولت استانی ناکورو (Nakuru County)، جوامع محلی، بخش خصوصی و نهادهای مالی برقرار ساخته است.
طرح آب به مثابه اهرم ناکورو، آب را نه یک تهدید اقلیمی، بلکه پیشرانی تعیین‌کننده برای بازیابی محیطزیست، استحکام‌بخشی به اقتصاد محلی، ارتقای بهداشت عمومی و ایجاد شرایط زیستی مناسب‌تر می‌داند. این ابتکار چالش‌های به هم‌پیوسته نظیر سیلاب، تنش آبی، نابودی پهنههای آبی و آلودگی را با استفاده از راهحلهای طبیعتمحور هدف قرار داده است؛ راهکارهایی که به جای ایستادگی در برابر فرایندهای طبیعی، در هماهنگی کامل با آن‌ها طراحی می‌شوند. فراتر از بهبود شرایط کالبدی در ناکورو، این پروژه در پی آن است تا مدلی مقیاس‌پذیر و قابل تکرار برای سایر شهرهای در حال رشد سریع که با بحران‌های مشابه دست‌وپنجه نرم میکنند، ارائه دهد.
طی ۱۸ ماه گذشته، کنسرسیومی چندرشتهای به سفارش آژانس RVO، همکاری نزدیکی را با ذی‌نفعان محلی با هدف توسعه راهحلهای طبیعتمحور در هفت کانون بحرانی اولویت‌دار شهر سامان داده است. این کنسرسیوم به رهبری شرکت معماری منظر هلندی فلیکس (Felixx Landscape Architects & Planners) شکل گرفته و مجموعه‌هایی چون ویتون+بوس (Witteveen+Bos)، شرکت سیاسسی (CSC Strategy & Finance) و دانشگاه صنعتی دلفت (TU Delft) را در کنار شرکای کنیایی از جمله شرکت مشاوره توسعه پلنینگ (Planning Development Consulting Ltd)، دانشگاه اجرتون (Egerton University) و استودیو بانتو (Bantu Studio Design & Research) گرد هم آورده است. پشتیبانی تکمیلی این فرایند توسط شرکت بینالمللی ویتنز اویدس (Vitens Evides International – VEI) ذیل برنامه واترورکس (WaterWorX) و برنامه اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat) صورت گرفته است.
بر پایه فرایند طراحی مشارکتی با حضور جوامع، مدیران دولتی، کسب‌وکارها و بانک‌ها، سه پهنه اولویت‌دار شامل مننگای (Menengai)، بخش مرکزی تجاری ناکورو (Nakuru CBD) و انجورو (Njoro) انتخاب شدند و مطالعات فنی و تحلیل‌های هزینه-فایده آن‌ها تکمیل شده است. طرحهای پیشنهادی بر چهار ستون مکمل یعنی بازسازی بومشناختی، زهکشی طبیعتمحور، نواحی ضربه‌گیر اکولوژیک و تدابیر ارتقای تابآوری شهری تمرکز دارند. مفهوم شهر اسفنجی به جای وابستگی صرف به مجاری سنتی بتنی، از زیرساخت سبز شامل تالاب‌های شهری، باغهای بارانی، روسازی‌های نفوذپذیر، رودخانه‌های احیاشده و فضاهای حساس به آب برای جذب، ذخیره، تصفیه طبیعی و رهایش تدریجی رواناب بهره می‌برد که خروجی آن کاهش خطرات سیل، تغذیه آبخوان‌ها و تنوع‌بخشی به محیط زیست است.
پروژه ناکورو الگوی کارآمد هلند در سازگاری یکپارچه اقلیمی را به نمایش می‌گذارد؛ جایی که به جای صدور صرف بسته‌های صلب فنی، تیم‌های مشترک راه‌حل‌هایی عملیاتی، از نظر اجتماعی فراگیر و از منظر مالی پایدار خلق میکنند. تلفیق معماری منظر، مهندسی هیدرولیک، حکمرانی و برنامه‌ریزی اقتصادی موجب شده تا پروژه‌ها در آستانه توجیه‌پذیری سرمایه‌گذاری قرار گیرند. بنا بر یافته‌های بینالمللی مورد استناد در طرح، رویکردهای مبتنی بر اکوسیستم قادرند هزینههای سرسام‌آور نوسازی زیرساخت را به‌شکل چشمگیری کاهش دهند و هم‌زمان زیست‌پذیری شهری را بهبود بخشند.
تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب
تغییر پارادایم از مهندسی خاکستری به زیرساختهای سبز و طبیعتمحور، یکی از روندهای برجسته در دکترین نوین مدیریت بحران‌های هیدرولوژیکی جهان به شمار می‌رود. همان‌طور که در گزارش‌های انتشاریافته توسط مرکز بینش آب تحلیل شده است، رشد کالبدی متراکم شهرها نفوذپذیری خاک را به حداقل رسانده و مسیرهای طبیعی هیدرولوژیک را مسدود می‌سازد. طرح شهر اسفنجی ناکورو نشان می‌دهد که مواجهه با رواناب شهری دیگر نباید با ساخت کانال‌های بتنی عریض برای تخلیه شتابزده آب تعریف شود؛ بلکه مدیریت جامع منابع آب نیازمند ادغام ظرفیت نگه‌داشت حوضه‌های طبیعی با سامانه‌های جذب درون‌شهری است تا اثرات مخرب سیلاب‌های ناگهانی به فرصتی برای تغذیه آبخوان‌ها بدل گردد.
تلفیق هوشمندانه معماری منظر و مهندسی ارزش با توسعه فناوری آب، ماهیت پروژه‌های زهکشی را از ساختارهای تککاربردی پرهزینه به دارایی‌های اکولوژیک چندمنظوره دگرگون کرده است. بهره‌گیری از فناوری‌های نوین نظیر روسازی‌های نفوذپذیر، زیست‌پالایی از طریق بستر گیاهی و طراحی سیستم‌های سنجش هیدرودینامیک که در کانون‌های سه‌گانه ناکورو پیش‌بینی شده‌اند، به روشنی در چارچوب مفهومی شهرهای تطبیق‌پذیر با آب تعریف می‌شود. این رهیافت نشان داد که سرمایه‌گذاری بر روی راهکارهای سازگار با طبیعت نه تنها هزینههای چرخه عمر پروژه‌های عمرانی را نسبت به بتن‌ریزی‌های مرسوم بهینه‌سازی میکند، بلکه ارتقای کیفیت آب و تصفیه فیزیکوشیمیایی طبیعی رواناب‌ها پیش از ورود به منابع پذیرنده را رقم می‌زند.
منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) که به‌طور هم‌زمان با بحران خشکسالی شدید و رخداد سیلاب‌های برق‌آسا ناشی از ناهنجاری‌های بارشی مواجه است، می‌تواند آموزه‌های عمیقی از ساختار مشارکتی طرح ناکورو کسب کند. اجرای موفق چنین برنامه‌هایی بدون ایجاد سازوکارهای فراگیر در ساختار حکمرانی آب و جلب مشارکت بخش خصوصی و مالی امکان‌پذیر نیست. الگوبرداری از طرحهای بازسازی اکولوژیک و حائل‌های ضربه‌گیر می‌تواند به کلان‌شهرهای منطقه منا کمک کند تا به جای اتلاف سالانه میلیاردها مترمکعب سیلاب سطحی در خروجی‌های ساحلی و بیابانی، شبکه‌های تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی را در بافت شهری تعبیه سازند.
برای ایران، جایی که سیلاب‌های ویرانگر فروردین‌ماه و آب‌گرفتگی‌های ادواری در کلان‌شهرهایی نظیر شیراز، اهواز، تهران و رشت سالانه خسارات هنگفتی به زیرساخت‌ها می‌زند، رویکرد شهر اسفنجی یک ضرورت مبرم فنی و راهبردی است. مهندسی هیدرولیک شهری در کشور همچنان در چنبره کانال‌کشی‌های بتنی سنتی محبوس مانده است؛ غافل از اینکه آبخوان‌های دشت‌های کشور با کسری تراز شدیدی مواجه‌اند. اجرای پروژه‌های مشابه ناکورو از طریق ایجاد باغهای بارانی، تالاب‌های دست‌ساز شهری و احیای حریم روددره‌ها، نه تنها شدت دبی اوج سیلاب‌ها را مهار می‌سازد، بلکه آب تجدیدپذیر را به‌صورت ملموس برای تغذیه سفرههای زیرزمینی بحران‌زده فراهم می‌آورد.
در نهایت، خروجی پروژه ناکورو تأیید میکند که ارتقای تابآوری اقلیمی نباید به اقدامات منفعلانه محدود شود؛ بلکه برنامه‌ریزی شهری بر پایه اهرم آب، بستر مساعدی برای همگرایی اکولوژی، اشتغال‌زایی محلی و توسعه اقتصادی به وجود می‌آورد. همان‌طور که این ابتکار با همکاری کنسرسیوم هلندی اثبات کرده، تدوین طرحهای فنی مبتنی بر طبیعت همگام با مدل‌سازی‌های مالی دقیق و ارزیابی هزینه-فایده، پیش‌شرط قطعی برای توجیه‌پذیری طرح‌ها در نهادهای بینالمللی و جذب سرمایه‌های پایدار زیست‌محیطی است.
ایمیل رسمی مرکز بینش آب:
