اثر تفرجگاهی؛ چگونه گردشگری در اوج خشکی منابع آب مدیترانه را می‌بلعد؟

صنعت گردشگری در حوزه مدیترانه با یک تضاد ساختاری مواجه شده است؛ در حالی که تقاضا برای سفر در گرم‌ترین هفته‌های سال به اوج می‌رسد، رودخانه‌ها به کمترین میزان آبدهی رسیده و تغذیه سفره‌های زیرزمینی متوقف می‌شود؛ روندی که در آن هتل‌های لوکس تا هفت برابر بیشتر از یک شهروند عادی آب مصرف می‌کنند و لزوم تحول در مدیریت مصرف را به یک ضرورت تبدیل کرده‌اند. این گزارش برگرفته و اقتباس‌شده از یادداشت تحلیلی آلخاندرو ماسِیرا روزادوس (Alejandro Maceira Rozados) است که به بررسی اثر تفرجگاهی و فشار گردشگری بر منابع آبی حوضه مدیترانه می‌پردازد.

گردشگران بین‌المللی مدیترانه دقیقاً در کم‌آب‌ترین هفته‌های سال وارد این منطقه می‌شوند و اوج تقاضا با حداقل عرضه طبیعی هم‌زمان می‌شود.

مصرف آب در هتل‌های پنج‌ستاره به ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ لیتر به ازای هر مهمان در روز می‌رسد که تا هفت برابر مصرف یک خانوار معمولی اسپانیایی است.

شهر بنیدورم توانسته مصرف آب را ۱۸ درصد کاهش دهد در حالی که اقامت گردشگران ۲۶ درصد افزایش یافته است؛ نمادی از امکان تفکیک رشد از مصرف فزاینده.

در سال ۲۰۲۳، کمبود فصلی آب حدود ۲۸ درصد از خاک اتحادیه اروپا و ۳۲ درصد از جمعیت آن را تحت تأثیر قرار داده است.

پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ شکاف میان تقاضا و عرضه آب در مقیاس جهانی به ۴۰ درصد برسد.

منطقه مدیترانه حدود یک‌سوم از گردشگران بین‌المللی جهان را به خود جذب می‌کند و اکثر آنها را در همان هفته‌هایی به سوی خود می‌کشد که جریان رودخانه‌هایش به پایین‌ترین حد می‌رسد و سفره‌های آب زیرزمینی دیگر تغذیه نمی‌شوند. این عدم تطابق — رسیدن اوج تقاضا دقیقاً در زمانی که طبیعت کمترین میزان آب را تأمین می‌کند — در کانون تنش فزاینده میان ارزشمندترین صنعت این منطقه و کمیاب‌ترین منبع حیاتی آن قرار دارد.

تحلیلی از سوی ماریبل سرزو (Maribel Cerezo)، مدیر دوره کارشناسی ارشد مهندسی و مدیریت محیط زیست در دانشگاه بین‌المللی والنسیا اسپانیا (VIU)، ابعاد این عدم تعادل را با ارقام مشخص می‌کند. در حالی که یک خانوار معمولی در اسپانیا روزانه حدود ۱۲۸ لیتر به ازای هر نفر آب مصرف می‌کند، مصرف یک هتل پنج‌ستاره در فصل اوج تقاضا می‌تواند به اوج ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ لیتر برسد — یعنی تا هفت برابر بیشتر. تحقیقات بین‌المللی نیز همین واقعیت را نشان می‌دهند: مصرف آب همگام با درجه‌بندی هتل‌ها افزایش می‌یابد؛ از کمتر از ۱۰۰ لیتر در روز برای هر مهمان در کمپینگ‌های مدیترانه‌ای تا بیش از ۱۰۰۰ لیتر در مراکز اقامتی و مجلل و لوکس. چنین شرایطی بازتابی از روندهایی است که در هشدار گاردین: ذخایر آب اروپا هم در حال خشک شدن است نیز به تصویر کشیده شده است.

از نگاه سرزو، ریشه اصلی مشکل در هواشناسی نیست، بلکه مدیریتی است. از دیدگاه او، بحران آب در اطراف مدیترانه بیشتر ناشی از شیوه حکمرانی آب و کاستی‌ها در زیرساخت‌هاست تا ناشی از کمبود ساده بارندگی — تشخیصی که مسیر راه‌حل را به جای انتظار برای سال‌های پرباران، به سمت کارایی، استفاده مجدد و اندازه‌گیری دقیق سوق می‌دهد.

بنیدورم؛ نمونه‌ای متضاد و موفق

شهر تفرجگاهی بنیدورم در اسپانیا، یکی از متراکم‌ترین مقاصد گردشگری اروپا، گواه سرزو بر این واقعیت است که رشد صنعت گردشگری می‌تواند از افزایش مصرف منابع تفکیک شود. طی ۲۵ سال، این شهر موفق شده است با وجود رشد ۲۶ درصدی شب‌اقامت‌ها، مصرف آب را ۱۸ درصد کاهش دهد. این موفقیت به لطف شبکه توزیعی با راندمان ۹۵ درصدی و استفاده مجدد از ۳۷ درصد آب حاصل شده است. این تحلیل استدلال می‌کند که گردشگری انبوه و صرفه‌جویی در مصرف آب، در صورتی که زیرساخت‌ها و شیوه صحیح مدیریت برقرار باشند، با یکدیگر ناسازگار نیستند؛ رویکردی که پیش‌تر در جهش ۷.۷ درصدی بازار بازیافت و بازچرخانی آب جهان؛ آسیا-اقیانوسیه صدرنشین بر اهمیت اقتصادی آن تأکید شده بود.

طی ۲۵ سال، بنیدورم مصرف آب خود را ۱۸ درصد کاهش داد در حالی که شب‌اقامت گردشگران ۲۶ درصد افزایش یافت.

سفره‌های آب تخریب‌شده و وصله‌های اضطراری

نقطه مقابل این مدل کارآمد، رویکردی است که به منابع طبیعی تحت فشار تکیه می‌کند. سرزو نسبت به آسیب‌های جبران‌ناپذیر ناشی از شور شدن آبخوان‌های تحت بهره‌برداری بیش از حد، مانند آبخوان‌های اطراف آلیکانته، هشدار می‌دهد و اتکا به تانکرهای حمل آب در مقاصدی مانند جزایر بالئاریک را به عنوان یک راه‌حل موقتی مورد انتقاد قرار می‌دهد که تنها چالش یک تابستان را برطرف کرده و هزینه‌های سنگین را به آینده منتقل می‌سازد. سهم گردشگری در تقاضای محلی کاملاً در آمارها مشهود است: در طول قرنطینه سال ۲۰۲۰، مصرف آب در گردشگرپذیرترین شهرداری‌های جزایر بالئاریک حدود ۵۸ درصد کاهش یافت، در حالی که در مناطقی با کمترین وابستگی به گردشگری، این کاهش تنها ۱۴ درصد بود؛ معضلی که زنگ خطر آن در سطح جهانی در گزارش خشک شدن یک‌سوم چاه‌های آب جهان؛ گزارش تکان‌دهنده ۲۰۲۶ نیز نواخته شده است.

فشار سراسری در گستره مدیترانه

این الگو فراتر از مرزهای اسپانیا گسترش یافته است. کمبود فصلی آب در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۸ درصد از قلمرو اتحادیه اروپا و ۳۲ درصد از جمعیت آن را تحت تأثیر قرار داد و مقاصد توریستی مدیترانه — از جمله قبرس، مالت، یونان، ایتالیا، پرتغال و اسپانیا — بالاترین فشار فصلی را بر منابع آب شیرین خود تجربه کردند. در پاسخ به این بحران، چند کشور حوزه مدیترانه برنامه‌هایی را برای تشویق سفر در فصل‌های بهار و پاییز آغاز کرده‌اند تا از پیک تقاضای تابستان کاسته شود؛ اقدامی که بخشی از یک تلاش گسترده‌تر برای ارتقای تاب‌آوری گردشگری ساحلی در برابر گرما، خشکسالی و آتش‌سوزی‌های جنگلی به شمار می‌رود. اتخاذ چنین تدابیری با تجربیاتی نظیر تصویب احداث تأسیسات آب‌شیرین‌کن (نمک‌زدایی) سیار ۸۵ میلیون یورویی در قبرس هم‌راستا است.

سنجش قطره‌هایی که از شیر خارج می‌شوند

با توجه به پیش‌بینی‌ها مبنی بر اینکه تقاضای جهانی آب ممکن است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۴۰ درصد از عرضه پیشی بگیرد، سرزو خواستار پایش‌پذیری، تله‌متری و به‌کارگیری سامانه‌های نمک‌زدایی مبتنی بر انرژی‌های تجدیدپذیر است — اندازه‌گیری دقیق هر لیتر، حداکثر بازچرخانی ممکن و تولید آب جدید بدون افزایش ردپای انرژی. پیام بنیادین این تحلیل چالش‌برانگیز است، چرا که مسئولیت‌پذیری را بازتعریف می‌کند: آبی که یک مقصد در ماه اوت کم دارد، کمتر به بارش آسمان و بیشتر به میزان تلفات شبکه، نرخ بازچرخانی و دقت پایش قبل از رسیدن آب به شیر بستگی دارد. راهکارهایی که در کنتور هوشمند، قلب تپنده مدیریت منابع آب تبیین شده‌اند، گواهی بر همین ضرورت مانیتورینگ هستند.

منبع: تحلیل ماریبل سرزو، دانشگاه بین‌المللی والنسیا (VIU)، به همراه بسترهای منطقه‌ای برگرفته از Plan Bleu/UNEP، آژانس محیط زیست اروپا و پژوهش‌های داوری‌شده در حوزه پیوند آب و گردشگری مدیترانه.
نوشته شده توسط: آلخاندرو ماسِیرا روزادوس (Aleجandro Maceira Rozados)

تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب

یافته‌های پژوهش دانشگاه بین‌المللی والنسیا در خصوص «اثر تفرجگاهی» ابعاد تازه‌ای از آسیب‌پذیری ساختارهای اقتصادی متکی بر منابع طبیعی تجدیدپذیر را آشکار می‌سازد. از منظر جهانی، این پدیده نمونه‌ای بارز از عدم انطباق زمانی و مکانی میان تقاضای فزاینده خدمات رفاهی و دوره‌های تخلیه طبیعی آبخوان‌هاست. در شرایطی که بحران‌های ناشی از تغییر اقلیم موجب برهم خوردن رژیم‌های بارش و طولانی‌تر شدن دوره‌های خشکسالی شده‌اند، تحمیل بارهای هیدرولیکی موقت اما به‌شدت متمرکز به مقاصد گردشگری، سیستم‌های توزیع شهری را در آستانه فروپاشی هیدرولیکی قرار می‌دهد. از این رو، مسئله مدیریت منابع آب در مناطق توریستی دیگر صرفاً یک دغدغه بوم‌شناختی نیست، بلکه پایداری درآمدهای ناخالص ملی و تداوم ثبات اقتصادی-اجتماعی را به چالش کشیده است.

نقش ابزارهای فناورانه در تغییر این موازنه به شدت حیاتی است. تجربه بنیدورم نشان می‌دهد که بهره‌گیری از زیرساخت‌های نوین توزیع، کاهش آب بدون درآمد، پیاده‌سازی سامانه‌های بازچرخانی پساب خاکستری و تصفیه پیشرفته برای مصارف غیرشرب، قادر است پیوند سنتی میان توسعه اقتصادی و افزایش برداشت آب را قطع کند. ورود مفاهیمی چون تله‌متری شبکه‌ها، پایش جریان از طریق فناوری‌های سنجش از دور و به‌کارگیری نسل جدید سیستم‌های تصفیه هوشمند، بستری فراهم می‌سازد تا تلفات در شبکه به زیر ۵ درصد کاهش یابد. علاوه بر این، تلفیق تأسیسات شیرین‌سازی آب دریا با نیروگاه‌های خورشیدی و بادی می‌تواند فشار ناشی از اوج مصرف فصلی را بدون افزایش آلایندگی کربنی خنثی سازد، رویکردی که هسته اصلی برنامه‌های نوین در توسعه پایدار را تشکیل می‌دهد.

برای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (منا)، که از پیش به عنوان خشک‌ترین اقلیم جهان با کمبود شدید سرانه آب تجدیدپذیر مواجه است، آموزه‌های مدل مدیترانه‌ای از اهمیت مضاعفی برخوردار است. بسیاری از کشورهای حوزه منا، از جمله مصر، تونس، امارات متحده عربی، عمان و مراکش، اقتصادهای خود را به شدت به سمت گسترش زیرساخت‌های گردشگری بین‌المللی سوق داده‌اند. در این کشورها، تقاضای آب در تفرجگاه‌های ساحلی و هتل‌های لوکس در فصول گرم، فشارهای مضاعفی بر منابع زیرزمینی و واحدهای حرارتی نمک‌زدایی وارد می‌کند. در صورتی که حکمرانی آب در منطقه منا نتواند الگوهای کارآمدی مانند بازچرخانی الزامی پساب در مجتمع‌های اقامتی و سنجش بلادرنگ مصرف را اجرایی کند، تشدید افت آبخوان‌ها و پیشروی آب شور به دشت‌های ساحلی پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی غیرقابل جبرانی در پی خواهد داشت.

این وضعیت پیام‌های راهبردی بسیار مهمی نیز برای کشور ایران به همراه دارد. در نوار ساحلی جنوب ایران، جزایر توریستی مانند کیش و قشم و شهرهای ساحلی خلیج فارس و دریای عمان، با تنش‌های ساختاری در تأمین پایدار آب شرب مواجه هستند. افزایش سفرهای فصلی به این مناطق، پیک‌های مصرفی ناگهانی را ایجاد می‌کند که اغلب شبکه فرسوده و ظرفیت محدود سامانه‌های نمک‌زدایی را تحت فشار شدید قرار می‌دهد. از سوی دیگر، در مقاصد گردشگری حوضه فلات مرکزی و استان‌های شمالی، ویلاسازی‌های تفریحی و اقامتگاه‌های بدون ضابطه، ضربات سنگینی به منابع زیرزمینی و حقابه‌های کشاورزی وارد کرده‌اند. در غیاب کنتورهای هوشمند و نرخ‌گذاری بازدارنده برای مشترکان پرمصرف توریستی، منابع آب شیرین در مناطقی که سفره‌های زیرزمینی آن‌ها با فرونشست‌های میلی‌متری و سانتی‌متری دست به گریبانند، با سرعت بالا تخلیه می‌شود.

در نهایت، مرکز بینش آب تأکید می‌کند که مدیریت تابستان‌های کم‌آب نه در گرو دعا برای بارش بیشتر، بلکه متکی بر بازطراحی معماری حکمرانی تقاضا، ارتقای راندمان توزیع و بهره‌گیری از ابزارهای هوشمند است. تفکیک موفق رشد گردشگری از مصرف فیزیکی آب تنها زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای برای ساختمان‌های توریستی وضع شده و استفاده از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری فضاهای سبز و امکانات تفریحی به یک الزام تبدیل شود. کشورهایی که با تلفیق اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی در پایش نشت و بسته‌های فناورانه توانسته‌اند آب مصرفی را مهار کنند، مسیر روشنی برای تاب‌آوری سرزمینی پیش روی برنامه‌ریزان بخش آب در ایران و منطقه منا قرار داده‌اند.

برای مطالعه متن اصلی کلیک کنید.