ابرپروژههای ۵۰ میلیارد پوندی آب در دوراهی ریسک و رقابت؛ انتشار خروجی راهبردی میزگردهای آفوات
نهاد تنظیم‌مقررات خدمات آب انگلستان و ولز (Ofwat) نتایج کلیدی میزگردهای بهار ۲۰۲۶ با حضور پیمانکاران پیشرو در چارچوب «برنامه کلان زیرساخت آب» (MWIP) را منتشر کرده است؛ برنامه‌ای تحول‌آفرین به ارزش بالغ بر ۵۰ میلیارد پوند که با هدف ساخت مخازن جدید، خطوط انتقال، پروژههای بازچرخانی و تاسیسات نمکزدایی برای تثبیت امنیت آبی دهه‌های آینده طراحی شده است. این گزارش با تحلیل دقیق تمایل بازار، چالش‌های توزیع ریسک، پیچیدگی‌های مناقصات و ضرورت استانداردسازی، نشان می‌دهد که موفقیت در مقیاس‌های کلان تا چه اندازه به یکپارچگی ساختارهای حقوقی و مالی وابسته است. لازم به ذکر است که این متن اقتباس شده از نوشته نویسنده Water Briefing در پایگاه اطلاع‌رسانی این نهاد و تحلیل کارشناسی حوزه حکمرانی آب تدوین شده است.
نکات کلیدی خبر
برنامه کلان زیرساخت آب (MWIP) با خط لوله پروژه‌هایی به ارزش بیش از ۵۰ میلیارد پوند، یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی نسل حاضر را تشکیل می‌دهد.
تمایل پیمانکاران بینالمللی و بریتانیایی برای ورود به پروژه‌ها بالا اما مشروط به شفافیت خط لوله اجرایی و تسهیم عادلانه ریسکهای غیرقابل کنترل است.
پیچیدگی‌های فرآیند تدارکات و هزینه‌های سرسام‌آور مناقصات، ظرفیت بازار را محدود کرده و ضرورت استانداردسازی قراردادها و ساختارها را دوچندان ساخته است.
آفوات برقراری تعادل میان مشارکت زودهنگام پیمانکاران (ECI) و حفظ فضای رقابتی را برای دستیابی به ارزش در برابر هزینه (Value for Money) ضروری می‌داند.
برنامه کلان زیرساخت آب (MWIP) نشان‌دهنده یکی از مهم‌ترین اقدامات زیرساختی در یک نسل اخیر به شمار می‌رود. این طرح با خط لوله‌ای از پروژه‌ها به ارزش بیش از ۵۰ میلیارد پوند، مخازن ذخیره جدید، طرح‌های انتقال آب و پروژههای بازیافت آب و نمکزدایی مورد نیاز را برای تامین و تضمین منابع آب تاب‌آور برای دهه‌های آینده فراهم خواهد کرد.
یافته‌های کلیدی برای تحویل و اجرای برنامه کلان زیرساخت آب عبارتند از:
۱. اشتهای بازار قوی اما مشروط است
شرکت‌کنندگان تمایل شدیدی را برای بهره‌برداری از فرصت‌ها در سراسر برنامه کلان زیرساخت آب (MWIP)، شامل پیمانکاران بریتانیایی و بینالمللی، ابراز کردند. با این حال، تمایل به مشارکت به یک خط لوله شفاف و معتبر همراه با تخصیص متوازن ریسک وابسته خواهد بود. درک وابستگی‌های متقابل برنامه و توالی اجرای طرح‌ها نیز به عنوان عاملی حیاتی برای حمایت از تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاری و برنامهریزی منابع عنوان شد.
پیمانکاران اعلام کردند برای اینکه این برنامه بتواند علاقه بازار را در بلندمدت جذب و حفظ کند، به چیزی فراتر از یک خط لوله از فرصت‌ها نیاز دارند. آنها به اطمینان از این موضوع نیاز دارند که MWIP نمایانگر یک برنامه منسجم و سرمایه‌پذیر با سازگاری و ثبات کافی در سراسر پروژه‌ها برای پشتیبانی از برنامهریزی و تامین منابع بلندمدت است. آنها همچنین نیازمند اطمینان‌خاطر از این مسئله هستند که پروژه‌ها پیشرفت خواهند کرد و سرمایه‌گذاری در مناقصات و ایجاد ظرفیت، احتمالاً به فرصت‌های واقعی برای مشارکت در اجرا و تحویل منجر خواهد شد؛ موضوعی که در سایر بخش‌های توسعه‌ای نیز در قالب مهندسی ارزش؛ کلید عبور از بحران هزینه‌ها و تضمین پایداری در زیرساخت‌های حیاتی آب جهان به اثبات رسیده است.
۲. تخصیص ریسک، تعیین‌کننده اصلی مشارکت خواهد بود
تخصیص ریسک به عنوان یکی از موضوعات مسلط و محوری در هر میزگرد مطرح شد. گفتگوها مکرراً به چالش‌های مرتبط با ریسک‌هایی بازمی‌گشت که پیمانکاران کنترل یا بیمه کردن آنها را دشوار می‌دانستند، از جمله ریسک برنامهریزی، مسائل مربوط به اخذ مجوزها، تغییرات در محدوده پروژه (Scope Change)، ریسکهای رابط و تلاقی (Interface Risks) و تورم بدون تعدیل شاخص مناسب.
برای بسیاری از حاضران، مسئله اصلی این نبود که آیا ریسک باید منتقل شود یا خیر، بلکه بحث بر سر این بود که آیا ریسک به طرفی واگذار میشود که بهترین موقعیت را برای مدیریت آن دارد؟ پیمانکاران استدلال کردند در جایی که ریسکها خارج از کنترل آنها ارزیابی شوند، این موارد یا در قیمت‌گذاری آنها منعکس می‌شوند یا بر تصمیم نهایی آنها در خصوص مشارکت یا عدم مشارکت اثر می‌گذارند. بیمهپذیری ریسک نیز به عنوان یک ملاحظه و فاکتور مهم شناسایی شد.
۳. پیچیدگی تدارکات ممکن است ظرفیت بازار را محدود کند
پیمانکاران تاکید کردند که رویکردهای فعلی تدارکات و تحویل پروژه می‌تواند بسیار پیچیده، نیازمند منابع سنگین و پرهزینه برای پیشبرد باشد. شرکت‌کنندگان به جدول‌های زمانی طولانی‌مدت تدارکات، الزامات گسترده اطلاعاتی و هزینه‌های بالای شرکت در مناقصه اشاره کردند و این پرسش را مطرح ساختند که آیا تلاش مورد نیاز همواره با فرصتی که دنبال میشود تناسب دارد یا خیر.
چندین پیمانکار اظهار داشتند که این معضل فراتر از هزینه تهیه اسناد مناقصه گسترش می‌یابد. تاثیر تجمعی فرآیندهای تدارکاتی، پیچیدگی‌های قراردادی و الزامات تامین مالی به عنوان فشاری قابل توجه بر دوش سازمان‌هایی که پیشاپیش در بازاری با رقابت بسیار شدید فعالیت می‌کنند قلمداد شد؛ دغدغه‌ای که در جدیدترین اخبار آب مرتبط با زنجیره تامین جهانی زیرساخت نیز بازتاب یافته است.
۴. استانداردسازی بیشتر می‌تواند کارایی برنامه را ارتقا دهد
سازگاری و انطباق بیشتر در فرآیندهای تدارکات، ساختارهای قراردادی، رویکردهای تخصیص ریسک و الزامات فنی به طور گسترده مورد حمایت قرار گرفت. ضمن به رسمیت شناختن اینکه پروژههای منفرد دارای ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد خواهند بود، بسیاری از پیمانکاران سطح فعلی تنوع و پراکندگی را عاملی برای افزایش پیچیدگی، هزینه‌های مبادله و تلاش لازم برای ارزیابی فرصت‌ها در کل برنامه ارزیابی کردند.
آنها پیشنهاد کردند که همسویی و هماهنگی بیشتر می‌تواند درک و ارزیابی پروژه‌ها را آسان‌تر کند. مقیاس MWIP بدین معناست که پیمانکاران، سرمایه‌گذاران و زنجیره تامین گسترده‌تر احتمالاً به جای بررسی پروژه‌ها به صورت مجزا و منفرد، در حال تصمیم‌گیری در میان چندین طرح به طور هم‌زمان هستند.
۵. برقراری تعادل میان مشارکت زودهنگام پیمانکار و رقابت حائز اهمیت خواهد بود
شماری از پیمانکاران استدلال کردند که فرصت‌ها برای مشارکت زودهنگام (ECI) فرآیند توسعه پروژه را بهبود می‌بخشد و به شناسایی ریسکهای تحویل، بهبود قابلیت ساخت (Buildability) و ارائه هزینه‌ها و برنامه‌های زمان‌بندی دقیق‌تر پروژه کمک می‌کند. توافق گسترده‌ای وجود داشت مبنی بر اینکه پیمانکاران می‌توانند بینش و دیدگاه‌های ارزشمندی را پیش از نهایی و ثابت شدن طراحی‌ها و استراتژی‌های تحویل ارائه دهند.
آفوات بر ضرورت حفظ کشش و فضای رقابتی برای محافظت از ارزش در برابر پول برای مشترکان و مصرف‌کنندگان تاکید کرد؛ امری که شرکت‌کنندگان نیز تایید کردند که چالشی همراه با مشارکت زودهنگام و گسترده یک تامین‌کننده منفرد محسوب میشود.
چشم‌انداز آینده
آفوات در حال پیشبرد منشور اصول تجاری، کارگاه‌های تعامل با پیمانکاران در فاز توسعه، قالب استاندارد موافقت‌نامه‌های تامین‌کننده منتخب رقابتی (CAP) هم برای مدل‌های قیمت‌گذاری ثابت و هم هزینه‌های هدف (Target Cost)، و مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای تقویت شفافیت برنامه و تعامل با بازار است.
آفوات به دنبال تعامل مداوم با ذی‌نفعان است و از آنها می‌خواهد تا دیدگاه‌های خود را با تیم پروژههای بزرگ در میان بگذارند. این نهاد رگولاتوری همچنین در حال برنامهریزی برای یک رویداد تعامل با بازار در اکتبر ۲۰۲۶ است و تمامی سازمان‌های علاقه‌مند را به حضور در آن تشویق می‌کند.
تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب
برنامه ۵۰ میلیارد پوندی بریتانیا (MWIP) نمایانگر یک نقطه عطف اساسی در نحوه نگاه ساختارهای رگولاتوری جهان به ابرپروژههای آبی در عصر نوسانات اقلیمی است. پیامد جهانی این گزارش نشان می‌دهد که دوره رویکردهای سنتی پیمانکاری در پروژههای مقیاس‌بزرگ هیدرولیکی به پایان رسیده است؛ چرا که ابرپروژه‌ها دیگر صرفاً سازههای بتنی و مکانیکی نیستند، بلکه دارایی‌های پیچیده چندوجهی با ریسکهای ژئوپلیتیکی، ارزی و زنجیره تامین محسوب می‌شوند. بازارهای جهانی زیرساخت، امروز به دلیل تورم جهانی، بحران انرژی و الزامات کربن‌صفر نیازمند چارچوب‌های قراردادی نوآورانه‌ای مانند CAP هستند که تعادل درستی میان سرمایه‌گذار و پیمانکار برقرار کند. این رویداد ثابت می‌کند که جذب سرمایه خصوصی بدون ایجاد امنیت حقوقی و تسهیم متناسب ریسکهای محیط‌زیستی و اجرایی، حتی در توسعه‌یافته‌ترین اقتصادها غیرممکن است. این دگرگونی ساختاری در پروژههای بریتانیا، درس‌های ارزشمندی برای سایر کشورهای در حال توسعه زیرساخت دارد، چرا که ساختار تامین مالی پروژه‌ها دیگر نمی‌تواند تک‌بعدی باشد.
از منظر اهمیت در مدیریت منابع آب، گزارش به وضوح بر این فرضیه صحه می‌گذارد که تامین پایداری و امنیت آبی در دهه‌های آینده، مستلزم تلفیق کلان‌پروژه‌های سازه‌ای با اصول حکمرانی مدرن و فناوری آب است. احداث سدها و خطوط انتقال آب بین‌حوضه‌ای دیگر بدون حضور فعال، زودهنگام و فناورانه پیمانکاران ممکن نیست؛ چرا که مشارکت زودهنگام پیمانکار (ECI) سبب میشود تا خطاهای محاسباتی در طراحی به حداقل رسیده و هزینه‌های فاز بهره‌برداری به شدت کاهش یابد. مدیریت بهینه تقاضا و کاهش هدررفت در سیستم‌های جدید انتقال، منوط به استفاده از ابزارهای هوشمند است. از این رو، یکپارچه‌سازی استانداردهای فنی و قراردادی نه تنها هزینه‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه سرعت واکنش سیستم‌های رگولاتوری به بحران‌های خشکسالی را بهینه‌سازی می‌کند.
در پیوند با فناوری آب، پروژههای عظیمی نظیر نمکزدایی در مقیاس بزرگ و سیستم‌های بازچرخانی آب در برنامه MWIP، بدون بستر دیجیتالی‌سازی و راه‌حل‌های مبتنی بر داده عملاً فاقد کارایی اقتصادی خواهند بود. همان‌گونه که در گزارش‌های حوزه هوش مصنوعی در صنعت آب نظیر تحلیل گذار از بحران؛ چگونه فناوریهای نوین آب بدون درآمد را مدیریت می‌کنند؟ اشاره شده است، مدیریت پویای منابع آب بدون پیاده‌سازی سنسورهای پایش آنلاین، همزادهای دیجیتالی حوضههای آبریز و تحلیل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی عملاً فاقد دقت لازم است. اینجاست که مگاپروژه‌های نوین تلاش می‌کنند تا تلفیق سخت‌افزار (زیرساخت‌های بتنی) و نرم‌افزار (سیستم‌های پایش هوشمند) را به عنوان استانداردی نوین در جهان معرفی کنند که نه‌تنها از اتلاف سرمایه در مناقصات سنتی جلوگیری می‌کند، بلکه بهرهوری انرژی و پایداری عملکرد پروژه‌ها را بهینه‌سازی می‌نماید.
مسائل مرتبط در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) به شدت تحت تاثیر ساختارهای سنتی پیمانکاری و عدم تخصیص عادلانه ریسک است. پروژههای نمکزدایی و بازچرخانی در کشورهای حاشیه خلیج فارس و شمال آفریقا به شدت نیازمند جذب سرمایه‌گذاری بینالمللی هستند، اما پیچیدگی‌های بوروکراتیک و نوسانات شدید ارزی، بسیاری از پیمانکاران مطرح جهانی را از ورود به این پروژه‌ها بازمی‌دارد. برای مثال، کشورهای منطقه منا که به شدت با بحران‌های بی‌سابقه کاهش ذخایر و اتکای شدید به آب‌شیرین‌کن‌ها مواجه هستند، می‌توانند با الگوبرداری از ساختار استاندارد موافقت‌نامه‌های CAP آفوات، بستری شفاف برای مشارکت‌های عمومی-خصوصی (PPP) پایدار ایجاد کنند تا بتوانند از تجارب جهانی بهره‌مند شوند.
پیامد این رویکرد برای ایران و منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا یعنی منطقه منا بسیار تعیین‌کننده است. زیرساخت‌های کلان آب در ایران در حال حاضر با کسری شدید بودجه‌های دولتی، فرسودگی شدید تاسیسات و چالش‌های حقوقی مواجه هستند. عدم مشارکت بخش خصوصی به دلیل نادیده انگاشتن تسهیم ریسکهای مرتبط با تورم و عدم تعدیل متناسب قراردادها، موجب طولانی شدن پروژه‌ها و افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها شده است. با توجه به تحلیل‌های بحران آب زیرزمینی ایران: از قانون ۱۳۶۱ تا کسری انباشته ۱۶۰ میلیارد مترمکعبی و وضعیت فرسودگی خطوط انتقال، زمان آن فرا رسیده است که نهادهای متولی در ایران با بازنگری در ساختار مناقصات دولتی و استفاده از مفاهیمی همچون مشارکت زودهنگام پیمانکار و استانداردسازی فنی قراردادها، مسیر را برای ورود فناوریهای نوین نشت‌یابی و مدیریت هوشمند هموار کنند تا امنیت آبی در شرایط بحرانی کنونی تضمین گردد.
برای مطالعه متن اصلی کلیک کنید.
ایمیل رسمی مرکز بینش آب:
