گام بلند ریاض برای فتح بازار ۱۷ میلیارد دلاری تجهیزات فناوی آب منطقه منا

سرمایه‌گذاری ۲.۹۳ میلیارد دلاری عربستان برای بومی‌سازی ۹۰ درصد از تجهیزات صنعت آب

عربستان سعودی با تکیه بر تقاضای فزاینده داخلی، برنامه جامع و جاه‌طلبانه‌ای را برای بومی‌سازی صنایع و فناوری‌های پیشرفته آب کلید زده است تا وابستگی زنجیره تأمین خود را به حداقل برساند. این کشور با جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و بین‌المللی، به دنبال تبدیل شدن به قطب صادرات تجهیزات آب‌شیرین‌کن و سامانه‌های پیشرفته تصفیه در سطح منطقه خاورمیانه و جهان است. این مطلب، ترجمه و تحلیلی بر اساس نوشته FAST COMPANY STAFF است.

برنامه بومی‌سازی صنایع آب عربستان ۱۸ فرصت سرمایه‌گذاری به ارزش ۲.۹۳ میلیارد دلار را برای پوشش ۹۰٪ از تجهیزات کلیدی هدف‌گذاری کرده است.

ارزش تقاضای محلی برای این محصولات تا سال ۲۰۳۳ بیش از ۴ میلیارد دلار و در سطح بازار منطقه منا (MENA) حدود ۱۷.۳ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

عربستان به خودکفایی کامل در تولید غشاهای اسمز معکوس (RO) دست یافته و در حال حاضر این محصول استراتژیک را به ۲۷ کشور جهان صادر می‌کند.

ورود شرکت‌های بین‌المللی مانند Energy Recovery و Torishima به همراه تجمیع تولید در ۷ کارخانه با سرمایه‌گذاری ۷۴۷ میلیون دلاری، زمان تحویل قطعات را ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش می‌دهد.

عربستان سعودی در حال گسترش پایگاه تولیدی تجهیزات آب خود است و از تقاضای فزاینده داخلی برای جذب سرمایه‌گذاری، بومی‌سازی فناوری‌های کلیدی و تقویت زنجیره‌های تأمین بهره می‌برد.

طبق گزارش خبرگزاری رسمی عربستان (Saudi Press Agency – SPA)، «برنامه بومی‌سازی صنایع و خدمات آب» این پادشاهی شامل ۱۸ فرصت سرمایه‌گذاری است که حدود ۹۰ درصد از اجزای اصلی صنعت آب را پوشش می‌دهد. پیش‌بینی می‌شود تقاضای داخلی برای این محصولات تا سال ۲۰۳۳ از ۴ میلیارد دلار فراتر رود، در حالی که ارزش بازار بزرگ‌تر منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) حدود ۱۷.۳ میلیارد دلار برآورد شده است.

در حال حاضر ۶ فرصت سرمایه‌گذاری، شامل ۵ پروژه جدید، وارد مرحله اجرای صنعتی شده‌اند. ۳ توافق‌نامه بومی‌سازی به امضا رسیده و ۲ کارخانه افتتاح شده است؛ موضوعی که مجموع سرمایه‌گذاری در این ۶ محور را به ۷۴۷ میلیون دلار رسانده و از توسعه و احداث ۷ کارخانه پشتیبانی می‌کند.

فناوری‌های هدف‌گذاری‌شده شامل غشاهای اسمز معکوس (Reverse Osmosis Membranes)، مواد ضد رسوب (Antiscalants) و مواد شیمیایی شست‌وشوی غشا، دستگاه‌های بازیابی انرژی (Energy Recovery Devices – ERD)، پمپ‌های فشار قوی (High-Pressure Pumps)، سیستم‌های کنترل توزیع‌شده (Distributed Control Systems – DCS) و سامانه‌های نظارت و گردآوری داده‌ها یا اسکادا (Supervisory Control and Data Acquisition – SCADA) هستند. چندین مورد از این فناوری‌ها به بخش‌های انرژی، معدن، کشاورزی و صنایع غذایی نیز خدمت‌رسانی می‌کنند.

این برنامه به نحوی طراحی شده است که به جای انتقال صِرف خطوط تولید به عربستان سعودی، از انتقال فناوری و توسعه مهارت‌های بومی حمایت کند. طبق توافق‌نامه‌های منعقدشده، حداقل ۷۰ درصد از موقعیت‌های شغلی تخصصی باید توسط نیروهای کار محلی تکمیل شوند.

همگام با تلاش‌های بومی‌سازی، پایگاه تأمین‌کنندگان داخلی عربستان نیز جهش چشمگیری داشته است. تعداد تأمین‌کنندگان فعال در این بخش از ۷۳۹ شرکت در سال ۲۰۲۲ به ۳,۴۴۱ تأمین‌کننده در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته و سهم محتوای بومی از ۴۵ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۶۸.۲۷ درصد در نیمه اول سال ۲۰۲۶ رسیده است. همچنین حداقل ۷۰ درصد از نهاده‌های تولیدی مورد نیاز برای ساخت قطعات هدف‌گذاری‌شده در داخل کشور موجود است.

پروژه‌های اجرایی شامل چهار کارخانه متعلق به شرکت ایتال‌مچ کمیکالز (Italmatch Chemicals) در شهرهای وعد الشمال (Wa’ad Al Shamal)، الجبیل (Jubail) و جده (Jeddah)، یک کارخانه پمپ‌های فشار قوی تریشیما (Torishima) در جده، یک تأسیسات پیشرفته شرکت انرژی ریکاوری (Energy Recovery) در دمام (Dammam) و یک کارخانه متعلق به شرکت الفنار (alfanar) در ریاض (Riyadh) برای تولید سیستم‌های کنترل توزیع‌شده (DCS) است.

انتظار می‌رود این کارخانه‌ها هم از تأمین نیازهای داخلی و هم از توسعه صادرات پشتیبانی کنند. شرکت انرژی ریکاوری (Energy Recovery) پیش‌بینی می‌کند که تأسیسات آن در عربستان سعودی، از سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۷ حدود یک‌سوم از نیاز مشتریان جهانی این شرکت را تأمین نماید.

این حرکت پرشتاب بومی‌سازی هم‌اکنون به رشد صادرات کشور کمک کرده است. عربستان سعودی به خودکفایی کامل در تولید غشاهای اسمز معکوس دست یافته و اکنون این فناوری استراتژیک را به ۲۷ کشور جهان صادر می‌کند. علاوه بر این، هدف‌گذاری این برنامه شامل کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی زمان تحویل (Lead Times) برای قطعات حیاتی است.

اثرات اقتصادی این طرح فراتر از تأمین امنیت آبی گسترش خواهد یافت. برآورد می‌شود ۶ پروژه‌ای که وارد فاز اجرایی شده‌اند، تا سال ۲۰۳۳ حدود ۱.۱۶ میلیارد دلار در تولید ناخالص داخلی (GDP) سهم داشته باشند، ۳,۰۹۰ شغل تخصصی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کنند و بهای تمام‌شده محصولات هدف را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهند.

در کل این برنامه جامع، پیش‌بینی می‌شود حجم سرمایه‌گذاری‌ها تا سال ۲۰۳۳ به حدود ۲.۹۳ میلیارد دلار برسد و نزدیک به ۱۲,۰۰۰ فرصت شغلی تخصصی ایجاد شود. هدف نهایی این راهبرد، ارتقای ظرفیت تولید صنعتی داخلی و تثبیت جایگاه عربستان به عنوان قطب منطقه‌ای در تولید و صادرات فناوری آب است.

تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب

اقدام استراتژیک عربستان در تزریق ۲.۹۳ میلیارد دلار برای ایجاد زنجیره کامل تولید تجهیزات نمک‌زدایی و تصفیه، تغییری بنیادین در موازنه جغرافیایی بازار جهانی آب به شمار می‌رود. سال‌هاست که بازار تجهیزات های‌تک نمک‌زدایی—به‌ویژه غشاهای اسمز معکوس و تجهیزات بازیابی انرژی (ERD)—در انحصار تولیدکنندگانی در ایالات متحده، ژاپن و آلمان بوده است. حضور کارخانه‌های بزرگ نظیر Energy Recovery در دمام که قرار است ۳۳٪ تقاضای جهانی خود را از سال ۲۰۲۷ از عربستان پوشش دهد، حاکی از تغییر مرکز ثقل زنجیره تأمین به سمت اصلی‌ترین کانون مصرف آب شیرین‌شده جهان است. کارشناسان در مرکز بینش آب این گذار را مرحله‌ای نوین در کاهش شکنندگی زنجیره تأمین جهانی ارزیابی می‌کنند که مانع از بروز تاخیرهای ناشی از بحران‌های ژئوپلیتیکی در ساخت مگاپروژه‌ها خواهد شد.

تمرکز این طرح صرفاً بر ساخت قطعات مکانیکی ساده نیست، بلکه حلقه‌های استراتژیک مانند سیستم‌های کنترل توزیع‌شده (DCS) و اسکادا (SCADA) را هدف گرفته است. همگام‌سازی سامانه‌های خودکار با زیرساخت‌های فیزیکی، همسو با روندهایی است که در تحول فناوری آب و مدیریت منابع آب با هوش مصنوعی بررسی شد. تلفیق اتوماسیون صنعتی، تولید مدولار غشاهای نوین و کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی زمان تحویل قطعات (Lead Times)، دسترسی صنایع نمک‌زدایی به قطعات یدکی با ۲۰ تا ۳۰ درصد هزینه کمتر را تسهیل می‌کند که مستقیماً بهای تمام‌شده تولید هر مترمکعب آب شیرین را تنزل خواهد داد.

با توجه به ارزش ۱۷.۳ میلیارد دلاری بازار تجهیزات آب در خاورمیانه و شمال آفریقا تا سال ۲۰۳۳، ریاض قصد دارد با تبدیل شدن به نخستین صادرکننده صنعتی منطقه، جریان سرمایه‌گذاری را بازتعریف کند. دستاوردهایی همچون صادرات غشاهای RO به ۲۷ کشور نشان می‌دهد که همگرایی میان مشوق‌های دولتی و سرمایه‌گذاران چندملیتی نه تنها امنیت تأمین تجهیزات را در کشورهای خلیج فارس تثبیت می‌کند، بلکه الگویی موفق از سرمایه‌گذاری‌های سبز و تغییر در صنعت آب را به نمایش می‌گذارد که به افزایش ارزش افزوده ناخالص ملی و رهایی از اقتصاد تک‌محصولی نفتی کمک شایانی خواهد کرد.

در شرایطی که کشور با چالش‌های ساختاری شدید در مدیریت و تأمین آب دست‌وپنجه نرم می‌کند، مقایسه راهبردها حائز اهمیت است. در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای بومی‌سازی فناوری غشا و نمک‌زدایی در ایران انجام شده، اما موانعی نظیر کسری سرمایه‌گذاری کلان، قطع ارتباط با زنجیره تأمین جهانی و عدم تحقق تولید در مقیاس صنعتی مانع تجاری‌سازی انبوه شده است. مدل عربستان—مبنی بر الزام ۷۰ درصدی به‌کارگیری نیروی متخصص بومی همراه با انتقال قطعی لایسنس و مشارکت با غول‌های فناوری نظیر Italmatch و Torishima—می‌تواند نقشه‌راهی شفاف برای سیاست‌گذاران در اصلاح حکمرانی آب و تقویت ظرفیت‌های ساخت داخل تجهیزات شیرین‌سازی آب در سواحل مکران و خلیج فارس باشد.

رسیدن به سهم ۶۸.۲۷ درصدی محتوای ساخت داخل در نیمه اول سال ۲۰۲۶ و افزایش شبکه تأمین‌کنندگان از ۷۳۹ به ۳,۴۴۱ شرکت، اثبات می‌کند که سیاست‌گذاری متمرکز می‌تواند در کمتر از یک دهه پایه صنعتی یک کشور خشک را متحول سازد. عربستان سعودی با پیوند دادن زیرساخت‌های صنعتی آب به بخش‌های حیاتی نظیر معدن، کشاورزی و پتروشیمی، پایه‌های تاب‌آوری اکوسیستم خود را در برابر چالش‌های اقلیمی قرن بیست‌ویکم مستحکم کرده و زمینه‌ساز تحولات عمیق در موازنه تجاری فناوری‌های نمک‌زدایی در منطقه خواهد بود.

برای مطالعه متن اصلی کلیک کنید.