نبرد تکنولوژیک قزاقستان با خشکسالی؛ آغاز نخستین پروژه بارورسازی ابرها در آسیای مرکزی با همکاری امارات

مقدمه

قزاقستان با آغاز یک پروژه پایلوت و پیشگامانه در منطقه خشک ترکستان، به اولین کشور در آسیای مرکزی تبدیل شده است که فناوری باران مصنوعی و بارورسازی ابرها را برای مقابله با کمبود شدید منابع آب به کار می‌گیرد. این طرح ملی که با همکاری مستقیم «مرکز ملی هواشناسی امارات متحده عربی» (UAE NCM) اجرا می‌شود، گامی راهبردی در راستای ارتقای امنیت آبی و بهبود پایداری بخش کشاورزی در مواجهه با تغییرات اقلیمی شدید منطقه است.

قزاقستان با همکاری مرکز ملی هواشناسی امارات، نخستین پروژه بارورسازی ابرها در آسیای مرکزی را برای پوشش ۹۱۱,۰۰۰ هکتار زمین کشاورزی آغاز کرد.

مقامات دولتی تخمین می‌زنند که اجرای موفقیت‌آمیز این فناوری سالانه تا ۳۵ میلیارد تنگه (معادل ۷۴ میلیون دلار) سود اقتصادی از طریق کاهش خسارات خشکسالی به همراه خواهد داشت.

بر اساس بیانیه وزارت اکولوژی و منابع طبیعی قزاقستان، ۱۱ پرواز عملیاتی بر فراز مناطق اطرار و سوزاک انجام شده و تأثیرات زیست‌محیطی آن فاقد هرگونه خطر برای سلامت انسان گزارش شده است.

قزاقستان برای اولین بار در منطقه آسیای مرکزی، استفاده عملی از فناوری‌های باران مصنوعی را به عنوان بخشی از ابتکار جدید امنیت آبی خود با همکاری مرکز ملی هواشناسی امارات متحده عربی آغاز می‌کند.

پرتاب رسمی و کامل این پروژه بارورسازی ابرها در تاریخ ۱۷ می ۲۰۲۶ در استان ترکستان برنامه‌ریزی شد؛ منطقه‌ای که مقامات محلی امیدوارند از طریق آن سطح ذخایر سدها را افزایش داده و وضعیت تأمین آب را در مناطق کشاورزی بهبود بخشند. این تصمیم در جریان دیدار ۱۵ می میان قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان و عبدالله المندوس، رئیس سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و مدیرکل مرکز ملی هواشناسی امارات در شهر ترکستان اعلام شد.

در این گفتگوها، توکایف به نقش محوری سازمان جهانی هواشناسی به عنوان یک نهاد تخصصی سازمان ملل در تقویت همکاری‌های بین‌المللی در زمینه‌های اقلیم، پیش‌بینی وضع هوا، منابع آب و کاهش خطرات بلایای طبیعی اشاره کرد. دو طرف به طور ویژه بر چالش‌های اقلیمی که اهمیت استراتژیکی برای قزاقستان دارند، تمرکز کردند؛ موضوعاتی نظیر توسعه سیستم‌های هشدار سریع، مدرن‌سازی زیرساخت‌های هواشناسی و گسترش تبادل داده‌های علمی. توکایف بر آمادگی قزاقستان برای تعمیق همکاری با مرکز ملی هواشناسی امارات تأکید و اهمیت روزافزون امنیت آبی و مدیریت منابع آب را در سطوح منطقه‌ای و جهانی برجسته ساخت.

در همین راستا، این پروژه آزمایشی با هدف حمایت از آبیاری بیش از ۹۱۱,۰۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی از طریق افزایش احتمال بارش از ابرهای باران‌زای طبیعی به مرحله اجرا درآمد. به گفته ژاسلان مادیف، معاون نخست‌وزیر و وزیر هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال قزاقستان، هواپیماهای مجهز و ویژه، معرف‌های نمکی سازگار با محیط زیست را در زیر ابرهای مناسب شناسایی‌شده توسط سازمان هواشناسی قزاقستان (Kazhydromet) پخش می‌کنند. این فناوری با هدف افزایش میزان بارش در سامانه‌های ابری مجزا طراحی شده و تغییری در الگوهای اقلیمی کل منطقه ایجاد نمی‌کند.

برآوردهای اولیه نشان می‌دهد که در صورت اثبات اثربخشی، این پروژه می‌تواند سالانه تا ۳۵ میلیارد تنگه (معادل ۷۴ میلیون دلار) منفعت اقتصادی از طریق کاهش خسارات ناشی از خشکسالی و بهبود بهره‌وری کشاورزی ایجاد کند. وزارت اکولوژی و منابع طبیعی قزاقستان اعلام کرد که تاکنون ۱۱ پرواز بارورسازی ابرها عمدتاً بر فراز مناطق اطرار و سوزاک انجام شده و نتایج عملیاتی آن‌ها در حال ارزیابی است. این وزارتخانه افزود هیچ مدرکی دال بر خطرساز بودن این فناوری برای سلامت انسان یا محیط زیست وجود ندارد و هدف از این طرح آزمایشی، سنجش دقیق میزان کارایی آن است.

فناوری بارورسازی ابرها در حال حاضر در بیش از ۵۰ کشور جهان از جمله چین، ایالات متحده آمریکا، هند و امارات متحده عربی با اهدافی چون افزایش بارندگی، کاهش خسارت‌های تگرگ و پراکنده‌سازی مه استفاده می‌شود. با این حال، دانشمندان تأکید دارند که اثربخشی بلندمدت این روش‌ها همچنان تحت مطالعه است و این تکنولوژی باید به عنوان ابزار مکمل در کنار برنامه‌های جامع مدیریت منابع آب به کار گرفته شود و نباید آن را جایگزین رویکردهای ساختاری زیرساختی دانست.

تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب

اقدام پیشگامانه قزاقستان در بکارگیری فناوری باران مصنوعی نشان‌دهنده یک نقطه عطف جدی در ژئوپلیتیک آب در منطقه آسیای مرکزی است. این منطقه به دلیل وابستگی شدید به رودخانه‌های فرامرزی و ساختار سنتی کشاورزی، به شدت در برابر تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیر است. ورود رسمی قزاقستان به حوزه دستکاری فعال اتمسفر، نشان می‌دهد که رویکردهای سنتی مدیریت منابع آب دیگر پاسخگوی سرعت و شدت خشکسالی‌های پیاپی نیستند. همکاری با امارات که خود یکی از پیشگامان جهانی در این حوزه است، گویای شکل‌گیری ائتلاف‌های جدید تکنولوژیک در میان کشورهای با تنش آبی بالا است.

از منظر کلان، پیامد جهانی این پروژه در تقویت ادبیات «تاب‌آوری اقلیمی فعال» تعریف می‌شود. تا پیش از این، تمرکز بسیاری از کشورها بر مدیریت تقاضا یا روش‌های تطبیقی غیرفعال بود، اما اکنون دستکاری سیستم‌های ابری به عنوان بخشی از سبد ابزارهای مدرن حکمرانی آب پذیرفته شده است. با این حال، همان‌طور که در تجربیات جهانی بارورسازی ابرها دیده شده، این فناوری نباید به عنوان یک راهکار جادویی و مستقل نگریسته شود. کارشناسان همواره هشدار می‌دهند که مدیریت هوشمندانه ابرها بدون داشتن زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع و کاهش آب بدون درآمد، عملاً هدررفت سرمایه خواهد بود؛ موضوعی که در یادداشت توهم فناوری یا ضرورت اقلیمی؟ پرونده باز بارورسازی ابرها در پاییز ۱۴۰۴ به تفصیل مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

در حوزه پیوند با فناوری آب، نکته حائز اهمیت، استفاده از داده‌های هواشناسی دقیق و سنسورهای پایش آنی است. موفقیت عملیات بارورسازی کاملاً وابسته به تشخیص ابرهای مناسب و زمان‌بندی دقیق رهاسازی معرف‌ها است. این فرآیند بدون یکپارچه‌سازی سیستم‌های راداری پیشرفته غیرممکن است. امروزه در دنیای پیشرفته، الگوریتم‌های هوشمند وظیفه شبیه‌سازی رفتار ابرها را بر عهده دارند؛ موضوعی که نشان می‌دهد هماهنگی میان سخت‌افزار هواپیماها و نرم‌افزارهای تحلیلی، هسته اصلی این فناوری را تشکیل می‌دهد.

از سوی دیگر، نقش هوش مصنوعی در آینده این نوع پروژه‌ها غیرقابل‌انکار است. مدل‌های یادگیری ماشین با تحلیل الگوهای باد، رطوبت، دما و چگالی ابرها می‌توانند زمان و مختصات دقیق شلیک معرف‌های نمکی را با کمترین ضریب خطا پیش‌بینی کنند. این سطح از هوشمندی تصمیم‌گیری، هزینه‌های پروازی را به شدت کاهش داده و نرخ موفقیت بارش را افزایش می‌دهد؛ شبیه به همان الگوهایی که امروزه در سیستم‌های نشت‌یابی هوشمند یا بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع پیاده‌سازی می‌شوند و در گزارش تحلیلی گذار از بحران؛ چگونه فناوری‌های نوین آب بدون درآمد را مدیریت می‌کنند؟ به پتانسیل‌های تحول‌آفرین آن‌ها پرداخته شده است.

برای ایران که همسایه نزدیک این حوزه جغرافیایی است و با بحران‌های شدید کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، این پروژه حاوی درس‌های مهمی است. ایران سال‌هاست که پروژه‌های پراکنده‌ای را در زمینه بارورسازی ابرها اجرا کرده، اما فقدان ارزیابی‌های اقتصادی شفاف و عدم پیوند سیستماتیک این طرح‌ها با برنامه‌های جامع کشت و توسعه، مانع از اثربخشی ملموس آن‌ها شده است. در شرایطی که فرونشست زمین و کاهش شدید تراز سدها زنگ خطر را به صدا درآورده است، ایران باید به جای تکیه بر پروژه‌های تک‌بعدی، به سمت استراتژی‌های چندگانه نظیر توسعه ظرفیت‌های نمک‌زدایی و بهینه‌سازی مصرف در بخش کشاورزی حرکت کند. نگاهی به تحلیل‌های موجود در مقاله مسکّن موقت برای عطش دائمی؛ ارزیابی مرکز استیمسون از ناکارآمدی سیاست‌های کلان آبی در ایران به خوبی نشان می‌دهد که پروژه‌های سازه‌ای یا فناورانه بدون اصلاح ساختار حکمرانی آب، صرفاً مسکنی موقت برای یک ابَربحران دائمی خواهند بود.

این خبر از ترکیب دو خبر: Kazakhstan to Become First Central Asian Country to Launch Artificial Rain Project و  Kazakhstan Tests Artificial Rain Technology to Tackle Water Shortages تهیه شده است.