حکمرانی نوین در امنیت آبی؛ بررسی استراتژی ده‌ساله سازمان جهانی بهداشت

سازمان جهانی بهداشت (WHO) به تازگی استراتژی آب، فاضلاب، بهداشت و پسماند ۲۰۲۶-۲۰۳۵ (Water, Sanitation, Hygiene and Waste Strategy 2026–2035) خود را منتشر کرده است که یک دستور کار ده‌ساله را ترسیم می‌کند. این سند، سرمایه‌گذاری مداوم در زیرساخت‌های آب و فاضلاب را به‌طور تنگاتنگی با حکمرانی قوی‌تر، مقررات‌گذاری و مدیریت ریسک پیوند می‌دهد. این استراتژی در پاسخ به شکاف‌های مداوم جهانی در خدماتِ مدیریت‌شدهِ ایمن، در کنار فشارهای فزاینده ناشی از تغییرات اقلیمی، شیوع بیماری‌ها و فرسودگی دارایی‌ها و تأسیسات تدوین شده است. سازمان جهانی بهداشت استدلال می‌کند که پیشرفت‌های آینده نه تنها به ساخت و ارتقای زیرساخت‌ها، بلکه به نحوه برنامه‌ریزی، بهره‌برداری، پایش و محافظت از این دارایی‌ها در طول چرخه عمر کامل آن‌ها بستگی خواهد داشت. در این مقاله تحلیلی، به بررسی دقیق این تغییر پارادایم می‌پردازیم.

  نکات کلیدی استراتژی جدید WHO

• تغییر رویکرد از صرفِ توسعه زیرساخت فیزیکی به سمت مدیریت مبتنی بر ریسک و حکمرانی آب در طول چرخه عمر پروژه‌ها.
• ادغام سیستماتیک مدیریت خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی (مانند سیل و خشکسالی) در استانداردها و برنامه‌ریزی‌های ملی انطباق‌پذیری و سازگاری.
• تأکید بر اهمیت پایش مستمر و داده‌محور برای پیش‌بینی و جلوگیری از خرابی سیستم‌ها پیش از وقوع بحران.
• معرفی برنامه‌های ایمنی آب و فاضلاب به عنوان مکانیزم‌های عملی برای کاهش خطرات از منبع تا مصرف‌کننده.
• ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌ها در برابر شوک‌های محیطی جهت تضمین امنیت آبی و استمرار خدمات پایدار.

تغییر در بستر عملیاتی و ضرورت حکمرانی آب

از زمان انتشار استراتژی قبلی آب، فاضلاب و بهداشت (WASH) سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۸، بستر عملیاتی برای سیستم‌های آب و فاضلاب به‌طور قابل‌توجهی تغییر کرده است. سیلاب‌ها، خشکسالی‌ها و امواج گرمایی مرتبط با اقلیم به‌طور فزاینده‌ای بر در دسترس بودن و کیفیت آب تأثیر می‌گذارند، در حالی که شیوع بیماری‌هایی مانند وبا، آسیب‌پذیری‌ها را در تداوم خدمات و مدیریت فاضلاب برجسته کرده است. این چالش‌ها نشان‌دهنده یک بحران آب پنهان است که نیازمند توجه فوری می‌باشد.

در همین زمان، بسیاری از کشورها همچنان با چالش‌های مرتبط با مقررات ضعیف، ظرفیت محدود پایش و زیرساخت‌های با عملکرد پایین، به‌ویژه در سیستم‌های کوچک، روستایی و غیرمتمرکز مواجه هستند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، رسیدگی به این فشارها نیازمند یک رویکرد یکپارچه‌تر است که سرمایه‌گذاری فیزیکی را با تقویت نهادی و عملیاتی ترکیب کند. یک متخصص حوزه آب امروزه می‌داند که توسعه صرفِ تأسیسات فناوری آب بدون داشتن ساختار مدیریتی مناسب، پاسخگوی نیازهای آینده نخواهد بود.

«سازمان جهانی بهداشت با هم‌راستاسازی دارایی‌ها و زیرساخت‌ها با رویکردهای حکمرانی و نظام‌های پایش قوی‌تر، بر آن است تا از سامانه‌های آب و فاضلابی حمایت کند که توانمندتر و آماده‌تر برای مقاومت در برابر شوک‌ها و تداوم ارائه خدمات باشند.»

رویکرد مبتنی بر ریسک و نقش فناوری آب

یک ویژگی مرکزی در استراتژی جدید، تأکید آن بر مدیریت مبتنی بر ریسک (Risk-based Management) دارایی‌های آب و فاضلاب است. سازمان جهانی بهداشت نقش خود را به عنوان یک تعیین‌کننده هنجارهای جهانی تقویت می‌کند و بر استانداردهای مبتنی بر سلامت، راهنمایی‌های فنی و چارچوب‌های نظارتی که از ارائه خدمات ایمن پشتیبانی می‌کنند، متمرکز می‌شود. ابزارهایی مانند برنامه‌های ایمنی آب (Water Safety Plans) و برنامه‌های ایمنی فاضلاب به عنوان مکانیزم‌های عملی برای شناسایی، مدیریت و کاهش ریسک‌ها از منبع تا شیر آب و در امتداد کل زنجیره فاضلاب برجسته شده‌اند.

به جای جایگزین کردن سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، این رویکردها به عنوان راه‌هایی برای بهبود عملکرد دارایی‌ها، قابلیت اطمینان و تاب‌آوری (Resilience) در طول زمان ارائه می‌شوند. در این مسیر، بهره‌گیری از سیستم‌های نوین فناوری آب، مانند سنسورهای هوشمند پایش کیفی و سیستم‌های پیشرفته تصفیه آب، نقش کلیدی در کاهش خطرات و اجرای دقیق برنامه‌های ایمنی ایفا می‌کند.

داده‌محوری و انطباق با تغییرات اقلیمی

پایش (Monitoring) و داده‌ها به عنوان توانمندسازهای ضروری این رویکردِ مبتنی بر سیستم، جایگاه‌گذاری شده‌اند. این استراتژی بر اهمیت پایش جهانی و ملی از طریق پلتفرم‌هایی مانند برنامه پایش مشترک WHO/UNICEF (Joint Monitoring Programme) و ابتکار GLAAS که با یکدیگر سطوح خدمات، ظرفیت سیستم و تأمین مالی را پیوند می‌دهند، مجدداً تأکید می‌کند. سازمان جهانی بهداشت همچنین نشان‌دهنده حرکتی به سوی مجموعه‌ای از شاخص‌های کارآمدتر و آماده برای تصمیم‌گیری است، از جمله معیارهای مرتبط با تداوم خدمات، استحکام سیستم و تاب‌آوری اقلیمی. این داده‌ها به منظور پشتیبانی از مقررات‌گذاری، هدایت اولویت‌های سرمایه‌گذاری و کمک به شناسایی آسیب‌پذیری‌ها پیش از تبدیل شدن آن‌ها به خرابی‌های خدماتی در نظر گرفته شده‌اند.

تغییر اقلیم در سراسر این استراتژی به عنوان یک ریسک تعیین‌کننده (Defining Risk) برای زیرساخت‌های آب و فاضلاب در نظر گرفته شده است. سازمان جهانی بهداشت خواستار آن است که مدیریت ریسک اقلیمی در استانداردها، ابزارهای عملیاتی و سیستم‌های پایش نهادینه شود و آب و فاضلاب به‌طور سیستماتیک در برنامه‌ریزی ملی انطباق‌پذیری (National Adaptation Planning) ادغام گردد. این سند همچنین بر اهمیت خدمات قابل اعتماد آب، فاضلاب و پسماند در تأسیسات و محیط‌های مستعد شرایط اضطراری تأکید می‌کند، جایی که عملکرد زیرساخت‌ها در طول شیوع بیماری‌ها و رویدادهای شدید آب و هوایی بسیار حیاتی است.

برای بخش آب، این استراتژی پیام روشنی ارسال می‌کند: سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها همچنان ضروری است، اما ارزش آن به‌طور فزاینده‌ای با ایمنی، قابلیت اطمینان، تاب‌آوری و عملکرد مبتنی بر داده سنجیده خواهد شد. با هم‌راستاسازی دارایی‌ها با حکمرانی و پایش قوی‌تر، سازمان جهانی بهداشت قصد دارد از سیستم‌های آب و فاضلابی حمایت کند که برای مقاومت در برابر شوک‌ها و ارائه خدمات سازگار در یک محیط عملیاتی که به‌طور فزاینده‌ای نامطمئن است، آمادگی بهتری دارند. پیگیری مداوم اخبار آب نشان می‌دهد که جهان در حال گذار از توسعه کمی به سمت توسعه کیفی و پایدار در این حوزه حیاتی است.

تحلیل اختصاصی تیم Water Insight Hub – مرکز بینش آب

استراتژی جدید سازمان جهانی بهداشت که برای دوره ده‌ساله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ تدوین شده است، نمایانگر یک تغییر پارادایم اساسی در نحوه نگاه جامعه جهانی به مسئله مدیریت منابع آب و خدمات بهداشتی است. در دهه‌های گذشته، تمرکز عمده دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی بر ساخت و توسعه فیزیکی زیرساخت‌ها مانند سدها، شبکه‌های انتقال و تصفیه‌خانه‌ها بود. اما این استراتژی به صراحت اعلام می‌کند که وجود سیمان و لوله‌های فولادی به تنهایی تضمین‌کننده امنیت آبی نیست. آنچه امروز به عنوان یک حلقه مفقوده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، دیده می‌شود، فقدان “حکمرانی آب” (Water Governance) کارآمد و سیستم‌های نگهداشت مبتنی بر داده است. رویکرد مبتنی بر ریسک که در این سند برجسته شده، به معنای پیش‌بینی بحران قبل از وقوع آن و محافظت از دارایی‌های استراتژیک آبی در برابر شوک‌های بیرونی است.

یکی از نکات بسیار مهم در این استراتژی، پیوند ناگسستنی میان مدیریت منابع آب و فناوری آب است. جمع‌آوری داده‌های دقیق، پایش مستمر و سنجش تاب‌آوری سیستم‌ها بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوآورانه‌ای چون اینترنت اشیاء (IoT)، هوش مصنوعی و سیستم‌های اسکادا (SCADA) تقریباً غیرممکن است. به‌کارگیری نوآوری در بخش پایش به سیاست‌گذاران اجازه می‌دهد تا نقاط ضعف شبکه‌های آبرسانی یا تأسیسات نمک‌زدایی (Desalination) و تصفیه آب را شناسایی کرده و پیش از آنکه این ضعف‌ها منجر به قطعی خدمات یا شیوع بیماری‌های واگیردار شوند، برای آن‌ها چاره‌اندیشی کنند. این دقیقاً همان مسیری است که مرکز بینش آب همواره در انتشار اخبار و تحلیل‌های خود بر آن تأکید داشته است.

با نگاهی به شرایط فعلی ایران، اهمیت این استراتژی دوچندان می‌شود. ایران در حال حاضر در قلب یک بحران آب پیچیده قرار دارد که ریشه در تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پیاپی و مهم‌تر از همه، ضعف در حکمرانی و فرسودگی زیرساخت‌ها دارد. سیستم‌های آبرسانی روستایی و شهری در بسیاری از نقاط کشور با هدررفت بالای آب (آب به حساب نیامده) مواجه هستند. استراتژی جدید WHO به ما یادآوری می‌کند که ساخت یک دستگاه آب‌شیرین‌کن یا احداث یک تصفیه‌خانه جدید، در صورتی که با برنامه‌های ایمنی و پایش مستمر همراه نباشد، سرمایه‌گذاری پایداری نخواهد بود. انطباق با تغییرات اقلیمی در ایران باید به معنای واقعی کلمه در اسناد بالادستی و استانداردهای طراحی زیرساخت‌های آبی نهادینه شود تا در برابر سیلاب‌های ناگهانی یا دوره‌های طولانی خشکسالی، سیستم‌ها دچار فروپاشی نشوند.

علاوه بر این، نقش متخصصان حوزه آب در ایران باید از رویکرد صرفاً مهندسیِ سازه به سمت رویکردهای تلفیقی مدیریت استراتژیک، اقتصاد آب و دیپلماسی آب (Water Diplomacy) تغییر یابد. ما نیازمند آن هستیم که مدیران و تصمیم‌گیران کشور با بهره‌گیری از جدیدترین دستاوردهای فناوری آب، داده‌های واقعی و قابل اتکایی از وضعیت منابع زیرزمینی و سطحی استخراج کنند. بر اساس این استراتژی جهانی، مقررات‌گذاری و تنظیم‌گری سخت‌گیرانه برای حفظ کیفیت آب از منبع تا مصرف‌کننده باید در اولویت نهادهای متولی قرار گیرد و شفافیت داده‌ها به عنوان یک اصل در حکمرانی پذیرفته شود.

در نهایت، رسالت نهادهای علمی و تحلیلی در این برهه زمانی، ایجاد پلی میان دانش جهانی و نیازهای بومی است. با رصد دقیق خبر آب در سطح بین‌المللی و بومی‌سازی راهکارهای ارائه‌شده توسط نهادهایی مانند سازمان جهانی بهداشت، می‌توان آگاهی عمومی و تخصصی را ارتقا داد. گذار از بحران فعلی آب در خاورمیانه و ایران نیازمند هم‌افزایی دولت، بخش خصوصیِ ارائه‌دهنده فناوری و نهادهای علمی است تا با اتکا به یک حکمرانی منسجم، تاب‌آوری جامعه در برابر تنش‌های آبی تضمین گردد و حق دسترسی به آب سالم برای نسل‌های آینده محفوظ بماند.

برای مطالعه گزارش زبان اصلی کلیک کنید.