نشست استراتژیک داکار در ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶: ترسیم نقشه راه جهانی برای مقابله با بحران آب
نشست مقدماتی کنفرانس آب ۲۰۲۶ سازمان ملل متحد که در تاریخ ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶ در داکار سنگال برگزار میشود، به عنوان نقطه عطفی در تلاشهای بینالمللی برای مقابله با چالشهای فزاینده بحران آب و تقویت حکمرانی آب در سطح جهانی شناخته میشود. اهمیت این نشست در این است که در آغاز سال ۲۰۲۶، جامعه جهانی به منظور تدوین تمهای محوری و تعیین نقشه راه عملیاتی برای کنفرانس اصلی نیویورک گرد هم میآید تا شکافهای موجود در مسیر تحقق اهداف توسعه پایدار را پر کند. با توجه به شتاب تغییرات اقلیمی، مرکز بینش آب ایران بر این باور است که این نشست نه تنها یک گردهمایی سیاسی، بلکه بستری استراتژیک برای متخصصین حوزه آب و سیاستگذاران است تا الگوهای سنتی مدیریت منابع آب را به چالش کشیده و به سمت مدلهای تابآور حرکت کنند.
نکات کلیدی نشست داکار
- تبیین ۵ تم محوری برای کنفرانس اصلی ۲۰۲۶ با تمرکز بر شتاببخشی به هدف ششم توسعه پایدار (SDG 6).
- مشارکت گسترده دولتها، نهادهای سازمان ملل، بخش خصوصی و جامعه علمی برای ایجاد یک جبهه متحد علیه بحران آب.
- تاکید بر نقش نوآوری و فناوری آب به عنوان پیشرانهای اصلی برای ارتقای بهرهوری در مناطق خشک.
- تمرکز بر نتایج عملیاتی از جمله “دستور کار اقدام برای آب” (Water Action Agenda) و پایش تعهدات پیشین.
اهداف و استراتژیهای کلان نشست داکار: فراتر از گفتگوهای تشریفاتی
بر اساس گزارش رسمی سازمان ملل، هدف اصلی این نشست مقدماتی در ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶، تعیین چارچوب محتوایی و سیاسی برای کنفرانس اصلی است که قرار است به میزبانی مشترک سنگال و امارات متحده عربی برگزار شود. شرکتکنندگان در داکار مأموریت دارند تا محورهایی را شناسایی کنند که بیشترین تأثیر را بر امنیت آبی جهان دارند. این اهداف شامل بررسی پیشرفتهای حاصل شده از سال ۲۰۲۳، شناسایی چالشهای نوظهور مانند اثرات متقابل تغییر اقلیم بر منابع آب شیرین و ایجاد هماهنگی میان کشورهای مختلف برای مدیریت پایدار حوضههای آبریز فرامرزی است.
در یادداشت مفهومی این نشست، تأکید شده است که مدیریت منابع آب باید از حالت واکنشی به حالت پیشگیرانه تغییر یابد. هدف این است که از طریق تقویت حکمرانی آب، سازوکارهایی ایجاد شود که در آن دادههای علمی و فناوری آب در قلب تصمیمگیریهای سیاسی قرار گیرند. این نشست به دنبال آن است که با مشارکت متخصصین حوزه آب، راهکارهای مالی جدیدی را برای حمایت از زیرساختهای آبی در کشورهای در حال توسعه معرفی کند تا اطمینان حاصل شود که نوآوری به طور عادلانه در سراسر جهان توزیع میشود. برای درک بهتر این تحولات جهانی، مطالعه از کاهش کربن تا امنیت آبی؛ تغییر پارادایم در COP30 توصیه میشود.
شرکتکنندگان و ذینفعان: اتحادی گسترده برای امنیت آبی
طیف شرکتکنندگان در نشست داکار نشاندهنده ابعاد وسیع و چندوجهی بحران آب است. علاوه بر نمایندگان رسمی دولتها و وزرای نیرو و محیط زیست، سازمانهای بینالمللی مانند UN-Water، بانک جهانی و نهادهای مدنی در این نشست حضور فعالی دارند. حضور پررنگ متخصصین حوزه آب از مراکز تحقیقاتی و دانشگاههای معتبر جهانی، جنبه علمی و فنی نشست را تقویت کرده است. همچنین، بخش خصوصی و شرکتهای فعال در حوزه فناوری آب به عنوان شرکای کلیدی دعوت شدهاند تا آخرین دستاوردهای خود در زمینه تصفیه، بازچرخانی و مدیریت هوشمند شبکههای توزیع را ارائه دهند.
یکی از ویژگیهای متمایز این نشست، تأکید بر حضور جوانان، زنان و جوامع محلی به عنوان ذینفعان اصلی است. برگزارکنندگان معتقدند که حکمرانی آب بدون مشارکت مستقیم کسانی که در خط مقدم مواجهه با بحران آب هستند، به موفقیت نخواهد رسید. این رویکرد فراگیر تضمین میکند که نتایج نشست داکار و به تبع آن کنفرانس ۲۰۲۶، بازتابدهنده نیازهای واقعی جوامع در تمامی سطوح باشد. در همین راستا، گزارش چهارمین کنفرانس پایداری آب مبتنی بر نوآوری عربستان از نوآوران جهانی در فناوری آب تقدیر کرد: تحولی نوین در مدیریت منابع آب و حکمرانی پایدار نشاندهنده حرکت مشابه کشورهای منطقه به سمت این اهداف است.
نتایج مورد انتظار و خروجیهای راهبردی مسیر ۲۰۲۶
خروجی اصلی نشست مقدماتی داکار، سندی جامع است که تمهای پنجگانه کنفرانس ۲۰۲۶ را نهایی میکند. این تمها به عنوان ستونهای اصلی گفتگوها در نیویورک عمل خواهند کرد و موضوعاتی نظیر “آب برای سلامت”، “آب برای توسعه پایدار”، “آب برای اقلیم و تابآوری”، “آب برای همکاری” و “دهه اقدام برای آب” را پوشش میدهند. انتظار میرود که این نشست به یک توافق جمعی برای ایجاد سیستمهای پایش شفاف منجر شود تا تعهدات داوطلبانه کشورها در قالب “دستور کار اقدام برای آب” به طور دقیق رصد و ارزیابی شوند.
علاوه بر این، نتایج نشست داکار بر ضرورت سرمایهگذاری در بخش نوآوری تأکید خواهد داشت. پیشبینی میشود که پیشنهادات مشخصی برای ایجاد صندوقهای حمایتی از استارتاپهای حوزه فناوری آب و انتقال دانش فنی به مناطق بحرانی ارائه شود. این اقدامات در نهایت منجر به ارتقای سطح مدیریت منابع آب در مقیاس جهانی شده و مسیر را برای تصمیمات اجرایی در سال ۲۰۲۶ هموار میکند. پایداری این مسیر نیازمند نگاهی عمیق به مسائل ژئوپلیتیک است، همانطور که در مقاله فراتر از تشنگی: چگونه کمبود آب ژئوپلیتیک ایران را تغییر میدهد؟ (گزارشی از Geopolitical Monitor) به آن پرداخته شده است.
تحلیل اختصاصی تیم مرکز بینش آب ایران – مرکز بینش آب ایران
نشست مقدماتی داکار در روزهای ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار میشود که منطقه خاورمیانه و بهطور خاص ایران، با پیچیدهترین دوران تاریخی خود در حوزه منابع طبیعی دست و پنجه نرم میکنند. ما در مرکز بینش آب ایران بر این باوریم که پیامهای اصلی این نشست جهانی باید به سرعت در سیاستهای کلان کشور بومیسازی شوند. واقعیت این است که بحران آب در ایران تنها نتیجه خشکسالیهای اقلیمی نیست، بلکه محصول دههها حکمرانی آب غیرمنسجم و اصرار بر مدلهای مدیریتی منسوخ است. تحلیلهای عمیق تیم ما نشان میدهد که بدون بازنگری در ارزش اقتصادی آب و اصلاح ساختارهای توزیع، حتی پیشرفتهترین فناوری آب نیز نمیتواند راهگشا باشد. باید بپذیریم که زمان برای اصلاحات تدریجی به پایان رسیده و ما نیازمند یک انقلاب در مدلهای مصرف و بازچرخانی هستیم.
نخستین گزاره حیاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، لزوم گذار از “مدیریت سازهای” به “مدیریت نرم” و مبتنی بر نوآوری است. متخصصین حوزه آب در مرکز بینش آب ایران تأکید دارند که در ایران، سرمایهگذاری بر روی زیرساختهای فیزیکی مانند سدهای بزرگ، به مرز اشباع و حتی مخرب رسیده است. اکنون زمان آن است که بودجهها به سمت پایش دقیق دادهها، بهبود راندمان آبیاری در بخش کشاورزی و ارتقای فناوری آب در حوزه بازچرخانی سوق داده شود. هر قطره آبی که از طریق بازچرخانی به چرخه مصرف بازمیگردد، به معنای کاهش فشار بر سفرههای آب زیرزمینی محتضر ایران است. ما باید بدانیم که امنیت ملی ما به طور مستقیم با پایداری حوضههای آبریز گره خورده است و نادیده گرفتن این پیوند، پیامدهای جبرانناپذیری برای نسلهای آینده خواهد داشت.
دومین نکته کلیدی، ضرورت فعالسازی دیپلماسی آب در چارچوب توصیههای کنفرانس ۲۰۲۶ است. ایران به دلیل قرارگیری در یک منطقه ژئوپلیتیک حساس، با چالشهای جدی در حوضههای آبریز مشترک با همسایگان روبروست. نشست داکار بر “همکاری” به عنوان یکی از تمهای اصلی تأکید دارد. این یک فرصت طلایی برای ایران است تا با بهرهگیری از حمایتهای بینالمللی و متخصصین حوزه آب، چارچوبهای جدیدی برای اشتراکگذاری منابع آب مرزی تعریف کند. دیپلماسی آب نباید تنها به مذاکرات سیاسی محدود شود؛ بلکه باید شامل تبادل فناوری و پروژههای زیستمحیطی مشترک باشد تا پایداری منطقه تضمین گردد. ما در مرکز بینش آب ایران معتقدیم که شفافیت اطلاعاتی و ایجاد اعتماد میان کشورهای همسایه، تنها راه جلوگیری از منازعات آینده بر سر منابع آب است.
در نهایت، مرکز بینش آب ایران هشدار میدهد که اصلاح رفتارهای مصرفی در بخشهای دولتی و خصوصی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت بقاست. ما نیازمند یک تحول در پارادایم ذهنی مدیران و شهروندان هستیم. تا زمانی که آب به عنوان یک کالای ارزان و تمامنشدنی نگریسته شود، هیچ سند یا کنفرانس بینالمللی نمیتواند وضعیت ما را بهبود بخشد. حکمرانی آب موفق در ایران مستلزم شفافیت در تخصیصها، پاسخگویی در برابر هدررفت منابع و حمایت واقعی از نوآوریهای داخلی است. ما باید از تجربیات موفقی که در داکار در ژانویه ۲۰۲۶ ارائه میشود، برای بازسازی اعتماد عمومی و جلب مشارکت جامعه در حفظ منابع محدودمان استفاده کنیم. تقویت نهادهای نظارتی و حذف رانتهای آبی در بخشهای غیربهرهور، پیششرط هرگونه موفقیت در مدیریت منابع آب است. زمان برای ایران به سرعت در حال سپری شدن است و سال ۲۰۲۶ باید سال تحقق اصلاحات واقعی باشد.
«بحران آب تنها با همکاریهای فرامرزی و تکیه بر دانش متخصصین حوزه آب قابل حل است؛ نشست داکار فرصتی برای تبدیل این ایده به عمل در سال ۲۰۲۶ است.» – گزارش نشست مقدماتی سازمان ملل
نشست داکار در ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶ فراتر از یک جلسه هماهنگی ساده است؛ این نشست در واقع سنگبنای سیاسی و فنی کنفرانس ۲۰۲۶ سازمان ملل را میگذارد. اهمیت حیاتی آن در این است که شکافهای موجود در “دستور کار اقدام برای آب” را شناسایی کرده و راهکارهای عملیاتی برای سرعت بخشیدن به هدف ششم توسعه پایدار (SDG 6) ارائه میدهد. در این نشست، کشورهای مختلف با چالشهای متفاوت – از خشکسالیهای شدید در آفریقا و خاورمیانه تا سیلابهای ویرانگر در آسیا – دور هم جمع میشوند تا یک زبان مشترک برای حکمرانی آب ایجاد کنند. این رویداد فرصتی است تا متخصصین حوزه آب بتوانند تأثیرگذاری علم و فناوری آب را بر تصمیمات کلان سیاسی به رخ بکشند و اطمینان حاصل کنند که آب به عنوان یک اولویت اصلی در دستور کار جهانی باقی میماند. بدون خروجیهای دقیق این نشست، کنفرانس اصلی در نیویورک فاقد عمق تحلیلی و اجرایی لازم برای مقابله با بحران آب خواهد بود. همچنین، این نشست اولین آزمون جدی برای ارزیابی تعهدات بینالمللی در سال جدید میلادی است که ابعاد فیزیکی و زیرساختی منابع را با مدلهای رفتاری جوامع پیوند میدهد. حکمرانی آب در این سطح نیازمند هماهنگی میان لایههای مختلف مدیریتی است که در داکار پیریزی میشود.
شرکتکنندگان در این رویداد شامل یک ائتلاف گسترده از ذینفعان هستند که هر کدام بخشی از زنجیره حل بحران آب را نمایندگی میکنند. از یک سو، مقامات عالیرتبه دولتی و وزرای مربوطه از کشورهای مختلف، به ویژه سنگال و امارات، حضور دارند که وظیفه دارند تعهدات سیاسی و نهادی لازم را برای تغییر در حکمرانی آب بپذیرند. از سوی دیگر، نهادهای تخصصی سازمان ملل و بانکهای توسعه بینالمللی برای ارائه چارچوبهای مالی و استانداردهای جهانی در نشست مشارکت میکنند. اما نقش کلیدی بر عهده متخصصین حوزه آب و پژوهشگران است که دادههای علمی و راهکارهای نوآوری را به میز مذاکره میآورند. همچنین، نمایندگان جامعه مدنی، گروههای جوانان و بخش خصوصی که در زمینه فناوری آب فعالیت میکنند، حضور دارند تا اطمینان حاصل شود که راهکارها تنها روی کاغذ نمانده و قابلیت اجرایی در جوامع محلی را دارند. این تنوع در مشارکتکنندگان باعث میشود که تمامی ابعاد فیزیکی (زیرساختها)، اجتماعی (رفتار مصرفکننده) و مدیریتی آب در تحلیلها لحاظ شود و تصمیمی جامع اتخاذ گردد. در واقع، این افراد به عنوان کاتالیزورهایی عمل میکنند که دانش فنی را به سیاستهای اجرایی تبدیل کرده و ضامن پایداری منابع برای آیندگان هستند.
انتظار میرود نشست داکار به سه خروجی عمده دست یابد که هر کدام مسیر آینده مدیریت منابع آب را روشنتر میکند. اول، نهایی کردن تمهای تعاملی برای کنفرانس ۲۰۲۶ که مسیر بحثهای تخصصی را در سطوح عالی مشخص میکند. دوم، ایجاد یک مکانیسم پایش دقیق برای تعهدات داوطلبانه کشورها؛ چرا که یکی از بزرگترین انتقادات به کنفرانسهای قبلی، نبود سیستم ارزیابی شفاف برای وعدههای داده شده بوده است. سوم، تدوین یک نقشه راه برای ادغام فناوری آب و نوآوری در برنامههای ملی توسعه کشورها. این نشست همچنین به دنبال آن است که موضوع “تابآوری اقلیمی” را به طور جداییناپذیری با مدیریت منابع آب پیوند دهد. نتیجه نهایی، سندی راهبردی خواهد بود که به عنوان راهنمای عمل برای دولتها تا سال ۲۰۲۶ و پس از آن عمل کرده و چارچوبی برای همکاریهای فرامرزی و جذب سرمایههای مالی در حوزه آب فراهم میآورد تا حکمرانی آب در مقیاس جهانی تقویت شود و از بروز فجایع انسانی جلوگیری گردد. این نتایج به طور غیرمستقیم ساختارهای نهادی را اصلاح کرده و بستری برای تغییر رفتارهای کلان اقتصادی در حوزه مصرف فراهم میآورد.
فناوری آب و نوآوری ابزارهایی هستند که فاصله بین اهداف بلندپروازانه و واقعیتهای موجود را پر میکنند. در نشست داکار، تأکید زیادی بر این است که راهحلهای سنتی و مدیریتهای قدیمی دیگر برای مقابله با بحران آب کافی نیستند. نوآوری در اینجا به معنای بهکارگیری هوش مصنوعی برای پیشبینی دقیق منابع، استفاده از سنسورهای هوشمند برای کاهش تلفات در شبکههای شهری و توسعه روشهای کمهزینه برای شیرینسازی و تصفیه آب است. متخصصین حوزه آب معتقدند که با استفاده از فناوریهای نوین، میتوان بهرهوری مصرف آب در کشاورزی را که پاشنه آشیل بسیاری از کشورهاست، تا ۵۰ درصد افزایش داد. این نشست بستری فراهم میکند تا استارتاپها و شرکتهای پیشرو، محصولات خود را به سیاستگذاران معرفی کنند. در واقع، فناوری آب به عنوان موتور محرک برای تحقق حکمرانی آب پایدار عمل میکند و اجازه میدهد تا مدیریت منابع آب به جای حدس و گمان، بر پایه دادههای دقیق و تکنیکهای بهینهسازی استوار شود و خطاهای انسانی به حداقل برسد. این پیشرفتهای فیزیکی در نهایت منجر به تغییر در الگوهای رفتاری مصرفکنندگان و بهبود کارایی نهادهای متولی آب خواهد شد.
پیام نشست داکار در ژانویه ۲۰۲۶ برای کشورهایی مثل ایران که با بحران آب دست و پنجه نرم میکنند، کاملاً روشن و قاطع است: “تغییر پارادایم مدیریتی یک ضرورت غیرقابل انکار برای بقای سرزمینی است.” این رویداد جهانی نشان میدهد که دیگر نمیتوان با رویکردهای قدیمی و صرفاً سازهای به جنگ کمآبی رفت. برای ایران، این به معنای لزوم حرکت به سمت حکمرانی آب غیرمتمرکز، مشارکت دادن واقعی ذینفعان محلی و اولویت دادن به حفظ سرمایههای زیستی بر پروژههای عمرانی کوتاهمدت است. متخصصین حوزه آب در مرکز بینش آب ایران تأکید دارند که ما باید از فرصتهای آموزشی و تکنولوژیکی که در این نشستها معرفی میشوند، برای نوسازی زیرساختهای فرسوده خود استفاده کنیم. همچنین، تأکید بر همکاریهای بینالمللی در نشست داکار یادآور این است که ایران باید دیپلماسی آب خود را برای مدیریت رودخانههای مرزی فعالتر کند. توصیه نهایی این است که سیاستگذاران ایرانی باید علممحوری و فناوری آب را جایگزین مصلحتاندیشیهای سیاسی کنند تا بتوانند تابآوری کشور را در برابر خشکسالیهای پیش رو افزایش دهند. اصلاح رفتارهای مصرفی در لایههای مختلف جامعه، تنها از مسیر شفافیت و حکمرانی درست میگذرد.
